چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم؟ + مثال و تمرین
- یاد می‌گیرید فعل را در جمله‌های فارسی به‌درستی تشخیص دهید.
- خواهید آموخت انواع فعل را از نظر ساختار، زمان و وجه تحلیل کنید.
- تمرین می‌کنید افعال حذف‌شده را با قرینه‌های لفظی یا معنایی پیدا کنید.
- تفاوت افعال گذرا، ناگذر، معلوم و مجهول را درک خواهید کرد.
- تمرین‌های تستی متعددی را در این رابطه انجام خواهید داد.
- به راهنما و جدول‌های خلاصه برای مرور سریع نکات کاربردی دسترسی خواهید داشت.
چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم؟
کاربرد و جایگاه فعل در جمله
در این بخش با کاربرد و جایگاه فعل در جمله‌های مختلف آشنا می‌شویم تا از این طریق بتوانیم فعل را در جمله پیدا کنیم و آن را تشخیص دهیم.
کاربرد فعل چیست؟
فعل‌ها مهم‌ترین جزء جملهها هستند زیرا بدون وجود آن‌ها معنای جمله کامل نمی‌شود. برای مثال اگر کلمه «رفتند» را از جمله «پدر و مادرم به خانه رفتند.» حذف کنیم، تبدیل به عبارت «پدر و مادرم به خانه» می‌شود که دیگر جمله نیست زیرا جمله باید یک مفهوم کامل و مستقل را به ما منتقل کند. به دلیل همین اهمیت است که هر فعل، به‌تنهایی نیز یک جمله محسوب می‌شود. پس فعل، کامل کننده جمله است و حتی نوع فعل باعث می‌شود که اجزای جمله نیز تغییر کنند. به طور کلی فعل‌ها از طریق یکی از دو روش زیر، معنای جمله را کامل می‌کنند.
| کاربرد فعل | مثال | بدون فعل |
| معنای انجام یک کار یا عمل خاص را می‌دهند. | علی و احمد رفتند. | علی و احمد |
| ایجاد رابطه بین مسند و نهاد جمله | علی باادب است. | علی، باادب |
جایگاه فعل در جمله کجا است؟
جایگاه فعل در انتهای جملهها است. در این بخش، ترتیب اجزای جمله‌های مختلف را آوردهایم.
جایگاه فعل در جمله‌های اسنادی
نهاد + مسند + فعل اسنادی
| نهاد | مسند | فعل |
| مادر | مهربان | است |
جایگاه فعل در جمله‌های دارای فعل گذرا به مفعول
ترتیب اجزای این جملهها را در کادر زیر آوردهایم.
فاعل + مفعول + نشانه‌های مفعول («را» مفعولی یا «ی» نکره) + فعل
| فاعل | مفعول | فعل |
| ما | آن تصنیف را | شنیدیم |
جایگاه فعل در جمله‌های دارای فعل گذرا به متمم
فاعل + حرف اضافه + متمم + فعل
| فاعل | متمم | فعل |
| آن‌ها | با دشمن مردم | می‌جنگند |
جایگاه فعل در جمله‌های دارای فعل گذرا به مفعول و متمم
فاعل + مفعول (و نشانه مفعول) + حرف اضافه + متمم + فعل
او فرزندانش را از تو می‌خواهد.
جایگاه فعل در جمله‌های دارای فعل گذرا به مفعول و تمیز
فاعل + مفعول (و نشانه‌های آن) + تمیز + فعل
تو او را مهربان می‌دانی؟
چگونه فعل حذف شده را در جمله پیدا کنیم؟
ممکن است فعل جمله‌ای به قرینه لفظی یا معنایی حذف شود. برای مثال، فعل جمله دوم عبارت «خدایا مهر تو بی‌کران است و لطف تو بی‌نهایت» به قرینه لفظی حذف شده است. یعنی شکل اصلی این عبارت چنین است: «خدایا مهر تو بی‌کران است و لطف تو بی‌نهایت است.» در ادامه با انواع حذف فعل از جمله و راه‌های شناسایی افعال حذف شده آشنا می‌شویم.
حذف فعل از جمله به قرینه لفظی
اگر فعل یک جمله در خود آن جمله نباشد اما همان فعل یا نشانه‌ای از آن فعل در جمله‌های قبل و بعد وجود داشته باشد، فعل به قرینه لفظی حذف شده است. در ادامه نمونه‌ای از این نوع حذف فعل را بررسی می‌کنیم.
مثال
فعل جمله دوم مثال زیر به قرینه لفظی حذف شده است. جدول زیر را مشاهده کنید.
من می‌رفتم و او هم.
| جملهها | اجزای جملهها |
| من می‌رفتم. | من (فاعل) + می‌رفتم (فعل) |
| او هم. | او (فاعل) + می‌رفت (فعل محذوف به قرینه «می‌رفتم» در جمله اول) |
حذف فعل از جمله به قرینه معنایی
ممکن است فعل یک جمله بدون وجود داشتن در جمله‌های قبل و بعد حذف شود. برای مثال جمله «تولدت مبارک!» بدون فعل است زیرا فعل «باشد» به قرینه معنایی از آن حذف شده و با توجه به معنای جمله، قابل شناسایی است. در ادامه مثالی از این نوع حذف افعال را بررسی می‌کنیم.
مثال
در عبارت زیر نشانه‌ای برای تشخیص فعل حذف‌شده‌ی جمله دوم وجود ندارد ولی از معنای خود جمله متوجه می‌شویم که فعل «است» از انتهای این جمله حذف شده است.
پلیس گفت: «توقف ممنوع!»
| نهاد | مسند | فعل |
| توقف | ممنوع | است (محذوف) |
چگونه فعل را در شعر پیدا کنیم؟
مثال ۱
در جدول زیر، مصرع‌های بیت پایین را به شیوه عادی یا غیربلاغی نوشته‌ایم و فعل آن‌ها را نیز مشخص کرده‌ایم.
آن پیک نامور که رسید از دیار دوست
آورد حرز جان ز خط مشکبار دوست
(حافظ)
| مصرع‌ها به شیوه عادی | فعل |
| آن پیک نامور که از دیار دوست رسید | رسید |
| از خط مشکبار دوست، حرز جان آورد | آورد |
مثال ۲
برای مثال زیر نیز ابتدا مصرع‌ها را به شیوه غیربلاغی نوشته‌ایم و سپس فعل آن‌ها را مشخص کرده‌ایم.
به دامان قیامت پاک نتوان کرد خون من
همین‌جا پاک کن ای سنگدل با خود حسابم را
(صائب تبریزی)
| مصرع‌ها به شیوه عادی | فعل |
| خون من را به دامان قیامت نتوان پاک کرد | نتوان پاک کرد |
| ای سنگدل! همین‌جا حسابم را با خود پاک کن | پاک کن |
در مطب زیر از مجله فرادرس روش تشخیص نقش‌های دستوری مختلف در اشعار را توضیح داده‌ایم و هرکدام از این روش‌ها را با مثال بررسی کرده‌ایم.
یادگیری چگونگی پیدا کردن فعل در جمله با فرادرس
- فیلم آموزش رایگان فعل فارسی در فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه هفتم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه هشتم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه نهم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دهم فرادرس
- فیلم آموزش ادبیات فارسی پایه دوازدهم فرادرس
- فیلم آموزش رایگان مفعول در فارسی فرادرس
همچنین برای یادگیری کامل مباحث مختلف ادبیات در دوره متوسطه می‌توانید از مجموعه آموزش زیر استفاده کنید.
انواع فعل
فعل مفرد و جمع
فعل‌های فارسی در شش صیغه یا شخص و شمار صرف می‌شوند. اما کل این صیغه‌ها در یک دسته‌بندی کلی به افعال مفرد و جمع تقسیم می‌شوند. یعنی فعل‌های فارسی در اول شخص، دوم شخص و سوم شخص صرف می‌شوند و هرکدام از این شخص‌ها نیز در حالت مفرد و جمع صرف می‌شوند.
جدول صرف فعل در تمام صیغه ها
در جدول زیر شخص و شمار یا همان صیغه‌های افعال فارسی را آوردهایم و یک فعل را در همه این صیغه‌ها صرف کرده‌ایم.
| شخص و شمار | مثال فعل ماضی | مثال فعل مضارع |
| اول شخص مفرد | رفتم | می‌روم |
| دوم شخص مفرد | رفتی | می‌روی |
| سوم شخص مفرد | رفت | می‌رود |
| اول شخص جمع | رفتیم | می‌رویم |
| دوم شخص جمع | رفتید | می‌روید |
| سوم شخص جمع | رفتند | می‌روند |
جدول شناسه های فعل
| صیغه فعل | شناسه فعل ماضی | شناسه فعل مضارع |
| اول شخص مفرد | -َ م | -َ م |
| دوم شخص مفرد | ـی | ـی |
| سوم شخص مفرد | (شناسه ندارد) | -َ د |
| اول شخص جمع | ـیم | ـیم |
| دوم شخص جمع | ـید | ـید |
| سوم شخص جمع | -َ ند | -َ ند |
ساختمان فعل
افعال از نظر نوع ساختمان خود به سه نوع ساده، مرکب و پیشوندی تقسیم می‌شوند. در ادامه، هر سه نوع فعل از نظر ساختمان را با مثال توضیح می‌دهیم.
جدول انواع فعل از نظر ساختمان
در جدول زیر انواع فعل از نظر ساخت را با مثال آوردهایم. در ادامه هرکدام از این افعال را با مثال و به‌طور جداگانه برسی می‌کنیم.
| انواع ساختمان فعل | توضیح | مثال |
| فعل ساده | بن فعل + شناسه | رفت، آمد، می‌نشینم |
| فعل مرکب | بن فعل + یک یا چند تکواژ آزاد + شناسه | سؤال کردم (سؤال + کرد (بن) + شناسه) |
| فعل پیشوندی | یک یا چند تکواژ وابسته + بن فعل + شناسه | فرو رفتیم (فرو (وند) + رفت (بن) + شناسه) |
فعل ساده
افعال ساده از یک بن فعل و شناسه ساخته می‌شوند. بن فعل آن‌ها نیز یک تکواژ مستقل و معنادار است و قابل تجزیه نیست. در ادامه، مثال‌هایی از این نوع فعل را مشاهده می‌کنیم.
| مثال فعل ساده | تجزیه |
| نوشتند | نوشت (بن ماضی) + شناسه (-َ ند) |
| می‌خواندیم | خوان (بن مضارع) + شناسه (یم) |
| پرسیدند | پرس (بن فعل مضارع) + شناسه (-َ ند) |
فعل مرکب
فعل مرکب فعلی است که علاوه بر بن افعال و شناسه، یک جزء مستقل دیگر نیز در ساختمان آن وجود دارد. البته این جزء مستقل بعد از ساخت فعل مرکب، بخشی از فعل محسوب می‌شود. برای مثال فعل «کنار آمدم» فعلی مرکب است که از ترکیب «کنار + آمد + -َ م» ساخته شده و همه اجزای آن، یک معنای واحد را به ما منتقل می‌کنند. در جدول زیر، نمونه‌های بیشتری از این نوع فعل را آوردهایم.
| مثال فعل مرکب | تجزیه |
| پدید آمد | پدید (اسم) + آمد (بن ماضی) |
| رنج کشیدیم | رنج (اسم) + کشید (بن ماضی) + شناسه (یم) |
| پناه می‌آورند | پناه (اسم) + آور (بن مضارع) + شناسه (-َ ند) |
فعل پیشوندی
اگر یک تکواژ وابسته به ابتدای فعلی اضافه شود و معنای آن را تغییر دهد، فعل پیشوندی ساخته می‌شود. برای مثال، فعل «درافتادم» از ترکیب «در (پیشوند) + افتاد (بن فعل) + شناسه (-َ م)» ساخته شده و فعلی پیشوندی محسوب می‌شود. د جدول زیر نمونه‌هایی دیگر از فعل پیشوندی را بررسی کرده‌ایم.
| مثال فعل پیشوندی | تجزیه |
| پس دادیم | پس (پیشوند) + داد (بن ماضی) + شناسه (یم) |
| بازمی‌گردند | باز (پیشوند) + گرد (بن مضارع) + شناسه (-َ ند) |
| برانداختیم | بر (پیشوند) + انداخت (بن ماضی) + شناسه (یم) |
تا اینجا، کاربرد و جایگاه فعل در جمله را بررسی کردیم و انواع فعل از نظر ساختمان و شخص و شمار را شناختیم. در ادامه، انواع فعل از نظر زمان، معلوم یا مجهول، تام یا اسنادی بودن و... را بررسی می‌کنیم تا بهتر بدانیم که چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم و مشخص کنیم.
زمان فعل
در ادامه همه انواع فعل از نظر زمان را با مثال و در جدول توضیح داده‌ایم.
انواع فعل ماضی
منظور از فعل ماضی این است که عملی که فعل به وقوع آن دلالت می‌کند، در گذشته دور یا نزدیک انجام شده است. در جدول زیر انواع افعال ماضی را با ساختار آن‌ها آوردهایم و یک فعل نمونه را در همه این زمان‌ها صرف کرده‌ایم.
| انواع فعل ماضی | ساختار | مثال |
| فعل ماضی ساده | بن ماضی + شناسه | نوشتم |
| فعل ماضی استمراری | می + بن ماضی + شناسه | می‌نوشتم |
| فعل ماضی نقلی | صفات مفعولی (بن ماضی + ه) + ام، ای، است، ایم، اید، اند | نوشته‌ام |
| فعل ماضی التزامی | صفت مفعولی + مضارع ساده «باشیدن» | نوشته باشم |
| فعل ماضی بعید | صفت مفعولی + ماضی ساده از مصدر «بودن» | نوشته بودم |
| فعل ماضی ابعد | صفت مفعولی + ماضی نقلی از مصدر «بودن» | نوشته بودهام |
| فعل ماضی مستمر | ماضی ساده از مصدر «داشتن» + ماضی استمراری | داشتم می‌نوشتم |
| فعل ماضی نقلی مستمر | می + ماضی نقلی | می‌نوشته‌ام |
| فعل ماضی مستمر نقلی | ماضی نقلی از مصدر «داشتن» + ماضی نقلی مستمر | داشته‌ام می‌نوشته‌ام |
انواع فعل مضارع
افعال مضارع، وقوع و انجام فعل در زمان حال را نشان می‌دهند. در جدول زیر، انواع فعل مضارع فارسی را آوردهایم.
| انواع فعل مضارع | ساختار | مثال |
| مضارع ساده | بن مضارع + شناسه | گویَد |
| مضارع اخباری | می + بن مضارع + شناسه | می‌گوید |
| مضارع مستمر | مضارع ساده از مصدر «داشتن» + مضارع اخباری | دارد می‌گوید |
| مضارع التزامی | «بـ» + بن مضارع + شناسه | بگوید |
نکته: فعل‌های ساخته شده از مصدر «داشتن» برای ساخت فعل مضارع مستمر نیز فعل کمکی هستند و برای بررسی فعل نباید آن‌ها را در نظر گرفت.
فعل آینده
| انواع فعل آینده | ساختار | مثال |
| ساختار اصلی فعل آینده | مضارع ساده از مصدر «خواستن» + بن ماضی | خواهیم گفت |
| فعل مضارع اخباری با معنای فعل آینده | می + بن مضارع + شناسه | می‌گوییم (با معنای آینده) |
در این بخش، انواع فعل ماضی و مضارع را با ساختار و مثال بررسی کردیم. در ادامه به معرفی افعال خاص و ربطی و معلوم و مجهول و... می‌پردازیم تا یاد بگیریم چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم و تشخیص دهیم.
خاص و ربطی
فعل تام یا خاص
فعل خاص یا تام، انجام یک کار خاص مانند «پوشیدن، رفتن، ماندن، گفتن» و هر عمل دیگری را نشان می‌دهد. در جدول زیر، چند نمونه فعل خاص آوردهایم و علت خاص بودن یا غیراسنادی بودن آن‌ها را نیز بیان کرده‌ایم.
| مثال | توضیح |
| مانده بودند | انجام عمل خاص «ماندن» |
| می‌پرستیدیم | انجام کار خاص «پرستیدن» |
| دارم می‌نویسم | انجام عمل خاص «نوشتن» |
فعل اسنادی یا ربطی
افعال اسنادی یا ربطی انجام هیچ عمل یا کار خاصی را نشان نمی‌دهند بلکه فقط ویژگی و صفتی را به نهاد جمله نسبت می‌دهند. برای مثال در جمله «زمین خیس است.» فعل اسنادی «است»، فقط صفت «خیس» را به نهاد جمله (زمین) نسبت داده است. در ادامه با فعل‌های اسنادی پرکاربرد آشنا می‌شویم.
جدول افعال پرکاربرد اسنادی
در جدول زیر، پرکاربردترین افعال اسنادی را آوردهایم و برای هرکدام از آن‌ها مثال نیز قرار داده‌ایم.
| پرکاربردترین افعال اسنادی | مثال |
| است | این لباس، گران است. |
| بود | آن جنگل خیلی سبز بود. |
| شد | خیالم راحت شد. |
| گشت | زمین دگرگون کشت. |
| گردید | ماجرای ما تمام گردید. |
در این بخش، با فعل خاص و اسنادی و تفاوت آن‌ها آشنا شدیم تا بدانیم چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم. در ادامه نیز به بررسی افعال معلوم و مجهول و افعال گذرا و ناگذر می‌پردازیم.
معلوم و مجهول
ساخت فعل مجهول
هر فعل مجهولی از یک فعل خاص معلوم ساخته می‌شود. در کادر زیر روش ساخت فعل مجهول از فعل معلوم را آوردهایم.
صفت مفعولی فعل معلوم (بن ماضی + ه) + فعل کمکی از مصدر «شدن» + شناسه فعل متناسب با مفعول جمله
نکته ۲: چون برای مجهول کردن جمله لازم است که مفعول را در جایگاه نهاد جمله قرار بدهیم، فقط افعال گذرا به مفعول قابلیت تبدیل به فعل مجهول را دارند.
مثال فعل مجهول در جمله
در جدول زیر جمله‌هایی با فعل مجهول را بررسی کرده‌ایم. حالت معلوم این جملهها را نیز در ستون بعدی جدول قرار داده‌ایم.
| فعل مجهول | فعل معلوم |
| لباس بچه پوشانده شد. | لباس بچه را پوشاندم. |
| این فیلم دیده شده بوده است. | این فیلم را دیده بودهام. |
| مشق‌هایشان نوشته می‌شد. | مشق‌هایشان را می‌نوشتند. |
| بت‌ها پرستیده می‌شده‌اند. | مردم بت‌ها را می‌پرستیده‌اند. |
در این بخش افعال معلوم و مجهول و روش مجهول‌سازی افعال را شناختیم تا بهتر بدانیم که چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم. در ادامه مطلب، افعال گذرا و ناگذر و افعال حذف‌شده را با مثال بررسی می‌کنیم.
گذرا و ناگذر
اگر افعال فارسی به‌جز نهاد یا فاعل به جزء یا اجزاء دیگری نیاز نداشته باشند، ناگذر یا لازم هستند اما اگر جز این جزء به اجزایی چون مفعول، متمم و... نیاز داشته باشند تا معنای آن‌ها کامل شود، گذرا یا متعدی هستند. خود افعال گذرا نیز انواعی دارند که در این بخش همه را با مثال یاد می‌گیریم.
جدول مقایسه فعل گذرا و ناگذر
در جدول زیر نمونه‌هایی از فعل‌های گذرا و ناگذر را با هم مقایسه کرده‌ایم.
| مثال | اجزای مورد نیاز | گذرا یا ناگذر |
| رفتند | فاعل | ناگذر |
| خوردند | فاعل + چیزی که خورده شود (مفعول) | گذرا |
| برگشتم | فاعل + جایی که از آن برگشته باشم (متمم) | گذرا |
| پرسیدی | فاعل + چیزی که پرسیده شود (مفعول) + کسی که از او پرسیده شود (متمم) | گذرا |
جدول انواع فعل گذرا
خود فعل‌های گذرا یا متعدی نیز به انواعی تقسیم می‌شوند که همه آن‌ها را در جدول زیر آوردهایم و برای هرکدام از آن‌ها مثالی نیز قرار داده‌ایم.
| انواع افعال گذرا | مثال |
| گذرا به مفعول | حرفم را می‌گویم. |
| گذرا به متمم | از مدرسه برگشتیم. |
| گذرا به مفعول و متمم | سؤالم را از تو می‌پرسم. |
| گذرا به مفعول و تمیز | من تو را مهربان می‌پنداشتم. |
انواع فعل از نظر وجه
| انواع وجه فعل | توضیح | مثال |
| وجه خبری | بیان انجام یا وقوع قطعی یک عمل یا پذیرفتن یک حالت | علی آمد. / زهرا مهربان است. |
| وجه التزامی | شک و تردید نسبت به وقوع یک عمل یا پذیرفتن یک حالت | علی بیاید. / زهرا مهربان باشد. |
| وجه امری | دستور، توصیه یا خواهش برای انجام یک عمل یا پذیرفتن حالت | علی بیا. / زهرا! مهربان باش. |
شمارش فعل در جمله
برای شمارش فعل‌های یک متن باید نکاتی را رعایت کنیم که همه آن‌ها را در همین بخش یاد می‌گیریم.
- شمارش افعال کمکی
- شمارش افعال حذف‌شده
افعال کمکی
افعال کمکی که در ساختمان برخی از فعل‌های فارسی وجود دارند، فعل جداگانه‌ای محسوب نمی‌شوند و باید در شمارش فعل‌ها، افعال کمکی را همراه با فعل اصلی، یک فعل واحد در نظر بگیریم. در ادامه این موضوع را با مثال توضیح می‌دهیم تا بهتر درک کنید.
جدول افعال دارای فعل کمکی
در جدول زیر همه انواع فعل‌هایی که در ساختار خود فعل کمکی دارند را آوردهایم تا بتوانید آن‌ها را در هر جمله‌ای تشخیص دهید.
| افعال دارای فعل کمکی | مثال |
| ماضی نقلی | پرسیده‌ام |
| ماضی التزامی | پرسیده باشم |
| ماضی بعید | پرسیده بودم |
| ماضی ابعد | پرسیده بودهام |
| ماضی مستمر | داشتم می‌پرسیدم |
| ماضی نقلی مستمر | می‌پرسیده‌ام |
| ماضی مستمر نقلی | داشته‌ام می‌پرسیده‌ام |
| مضارع مستمر | دارم می‌پرسم |
| فعل آینده | خواهم پرسید |
| فعل مجهول | پرسیده شد |
نکته: ممکن است در برخی جملهها بین فعل کمکی و فعل اصلی فاصله وجود داشته باشد. برای مثال، فعل جمله «آن‌ها دارند در حل مسائل ریاضی پارسا به او کمک می‌کنند.»، عبارت «دارند کمک می‌کنند» است.
مثال شمارش فعل کمکی
در جدول زیر، افعال دارای فعل کمکی را آوردهایم و نحوه شمارش آن‌ها را توضیح داده‌ایم.
| مثال | فعل‌های موجود |
| من تکالیفم را نوشته بودهام. | نوشته بودهام (یک فعل) |
| معلم همه‌ی این درس‌ها را با بچه‌ها تمرین کرده است. | تمرین کرده است (یک فعل) |
| داشتیم به سمت جنوب حرکت می‌کردیم. | داشتیم حرکت می‌کردیم (یک فعل) |
افعال حذف شده
مثال شمارش افعال محذوف
در جدول زیر جمله‌هایی با فعل محذوف آوردهایم و تعداد فعل‌های موجود در آن‌ها را شمرده‌ایم.
| مثال | تعداد فعل‌ها |
| علی من را به خانه و زهرا را به آموزشگاه رساند. | ۲: علی من را به خانه رساند. / علی زهرا را به آموزشگاه رساند. |
| مادر از خواب بیدارم کرد و گفت: «صبحت به‌خیر!» | ۳: بیدارم کرد / گفت / صبحت به‌خیر باشد. |
| چه کسی حاضر است؟ من | ۲: است / من حاضر هستم. |
| آن‌ها فریاد می‌زدند: «کمک! کمک!» | ۳: فریاد می‌زدند / کمک کنید / کمک کنید |
تا اینجا با شناخت انواع فعل، یاد گرفتیم چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم و در ادامه بررسی می‌کنیم چگونه فعل را در شعر پیدا کنیم و روش‌های تشخیص دیگر اجزای جمله چگونه است.
روش تشخیص دیگر اجزای جمله
تا اینجا یاد گرفتیم چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم و با انواع فعل آشنا شدیم. در این بخش به‌طور خلاصه توضیح می‌دهیم که دیگر اجزای جمله را چگونه تشخیص دهیم.
- تشخیص نهاد جمله
- تشخیص مسند جمله
- تشخیص فاعل جمله
- تشخیص مفعول جمله
چگونه نهاد را در جمله پیدا کنیم؟
برای پیدا کردن نهاد جمله کافی است مراحل جدول پایین را طی کنیم. برای یادگیری بهتر شما این مراحل را روی یک جمله نمونه پیاده کرده‌ایم.
ستاره‌های آسمان در شب‌‌های بدون ابر بسیار زیبا هستند.
| تشخیص نهاد | مثال |
| ۱. یافتن فعل جمله | «هستند» فعل این جمله است. |
| ۲. گذاشتن سؤال «چه‌کسی / چه‌چیزی» قبل از فعل جمله | «چه‌کسی / چه‌چیزی هستند؟» |
| ۳. پیدا کردن جواب این سؤال از جمله | «ستاره‌های آسمان» نهاد این جمله است. |
چگونه مسند را در جمله پیدا کنیم؟
مسند همان صفت یا حالتی است که توسط فعل اسنادی به نهاد جمله نسبت داده می‌شود. در جدول زیر مراحل تشخیص مسند جمله را آوردهایم و این مراحل را روی یک جمله نیز انجام داده‌ایم.
امروز در شهر تهران هوا آلوده بود.
| تشخیص مسند | مثال |
| ۱. یافتن فعل جمله | «بود» فعل این جمله است. |
| ۲. گذاشتن سؤال «چگونه» قبل از فعل | «چگونه بود؟» |
| ۳. یافتن پاسخ این پرسش در همان جمله | «آلوده» مسند این جمله است. |
چگونه فاعل را در جمله پیدا کنیم؟
فاعل همان انجام‌دهنده فعل جمله است. برای تشخیص این نقش دستوری، کافی است مراحل جدول پایین را انجام دهید. مراحل تشخیص فاعل را برای یک جمله نمونه نیز طی کرده‌ایم.
غذایشان را خورده بودند.
| تشخیص فاعل | مثال |
| ۱. یافتن فعل جمله | «خورده بودند» |
| ۲. گذاشتن پرسش «چه‌چیزی / چه‌کسی؟» قبل از فعل جمله | «چه‌چیزی / چه‌کسی خورده بودند؟» |
| ۳. پیدا کردن جواب این سؤال از داخل جمله | آن‌ها (فاعل محذوف و قابل شناسایی از طریق شناسه فعل «-َ ند» که متعلق به سوم شخص جمع است.) |
چگونه مفعول را در جمله پیدا کنیم؟
گربه‌های کوچه بچه‌های خود را از این طرف خیابان به آن طرف می‌بردند.
| تشخیص مفعول | مثال |
| ۱. پیدا کردن فعل جمله | «می‌بردند» فعل جمله است. |
| ۲. گذاشتن پرسش «چه‌کسی / چه‌چیزی را؟» قبل از فعل | «چه‌کسی / چه‌چیزی را می‌بردند؟» |
| ۳. پیدا کردن جواب سؤال از خود جمله | «بچه‌های خود» جواب این سؤال و مفعول جمله است. |
تمرین پیدا کردن فعل در جمله
حالا که یاد گرفتیم چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم، می‌توانید تمرین زیر را انجام دهید. برای شرکت در این تمرین باید گزینه درست مورد نظر خود در هر سؤال را انتخاب کنید. سپس روی گزینه «مشاهده جواب» کلیک کنید تا پاسخ درست، نشان داده شود. برخی از سؤال‌ها دارای توضیحاتی هستند که بعد از انجام این مراحل، قابل مشاهده هستند. با ثبت هر پاسخ درست، یک امتیاز می‌گیرید و امتیاز نهایی خود را بعد از پایان تمرین یعنی بعد از انتخاب و ثبت پاسخ همه پرسش‌ها و با زدن گزینه «دریافت جواب آزمون»، خواهید دید.
تمرین و آزمون
۱. فعل چه جزئی از جمله است؟
این جزء، انجام‌دهنده عملی است که جمله، وقوع آن را نشان می‌دهد.
جزئی که عمل جمله روی آن انجام می‌شود.
فعل‌ها جزء ابتدایی جملهها هستند.
فعل‌ها جزء کامل‌کننده معنای جملهها هستند.
۲. در کدام گزینه فعل وجود دارد؟
دست و پای بیمار را با احتیاط نگه دارید.
این جدول را در زمان‌های گذشته حل.
مجموعه‌ای از عوامل ایجادکننده بیماری‌های مسری
برای ساختن وطنی آباد و آینده‌ای درخشان
۳. در کدام گزینه فعل غیرساده (مرکب یا پیشوندی) وجود دارد؟
هرکجا هستم باشم
آسمان مال من است
(سهراب سپهری)
در کوی محبت به وفایی نرسیدیم
رفتیم از این راه و به جایی نرسیدیم
(شفیعی کدکنی)
فریاد زد که آی به پا خیزید
خفتن به کارزار نمی‌بایست
(سیمین بهبهانی)
از تو چگونه بگسلم وقتی خیالت با دلم
می‌پیچد و از هر طرف سوی تو می‌پیچاندم
(حسین منزوی)
ساختمان فعل‌های موجود در گزینه‌های این سؤال را در فهرست زیر آوردهایم.
- گزینه اول: «هستم»، «باشم» و «است»: هر سه، فعل ساده هستند.
- گزینه دوم: «نرسیدیم»، «رفتیم»، «نرسیدیم»: هر سه، فعل ساده هستند.
- گزینه سوم: «فریاد زد»: فعل مرکب / «به پا خیزید»: فعل مرکب پیشوندی / «نمی‌بایست»: فعل ساده
- گزینه چهارم: «بگسلم»، «می‌پیچد» و «می‌پیچاند»: هر سه، فعل ساده هستند.
۴. در کدم گزینه فعل خاص وجود ندارد؟
خوشا پرنده که بی‌واژه شعر می‌گوید
(شفیعی کدکنی)
جدا از این من و ما و رها ز چون و چرا
کسی نشسته در آنسوی ماجرا که تویی
(حسین منزوی)
مرا هزار امید است و هر هزار تویی
شروع شادی و پایان انتظار تویی
(سیمین بهبهانی)
و دست عاشق در دست ترد ثانیه‌هاست
و او و ثانیه‌ها می‌روند آن طرف روز
خاص یا اسنادی بودن فعل گزینه‌های این سؤال را در فهرست زیر بررسی کرده‌ایم.
- گزینه اول: «خوشا»: (خوش است) فعل اسنادی / «می‌گوید»: فعل خاص
- گزینه دوم: «نشسته»: (نشسته است) فعل خاص / «ی» در تویی: فعل اسنادی
- گزینه سوم: «است» و «ی» در هر دو «تویی»: فعل اسنادی
- گزینه چهارم: «است»: فعل اسنادی / «می‌روند»: فعل خاص
۵. فعل مجهول چگونه فعلی است و در کدام گزینه نمونه‌ای از آن وجود دارد؟
فعلی که مفعول آن مشخص نباشد، مجهول نامیده می‌شود. / او خرید.
فعل گذرا به متممی که متممِ آن در جمله وجود نداشته باشد، مجهول است. / معلم سؤال می‌پرسید.
افعالی که شناسه نداشته باشند، مجهول نامیده می‌شوند. / او رفت.
فعلی که فاعل آن مشخص و معلوم نباشد، مجهول است. / خوانده شدند.
۶. در کدام گزینه فعل گذرا به مفعول و متمم وجود دارد؟
خروشیدم و خواستم زو چراغ
برفت آن بت مهربانم ز باغ
(فردوسی)
امشب از خواب خوش گریزانم
که خیال تو خوش تر از خواب است
(فروغ فرخزاد)
دوباره می‌شویم از تو خون
به سیل اشک روان خویش
(سیمین بهبهانی)
گزینه اول و سوم
۷. در کدام گزینه جمله وجود ندارد؟
تولدت مبارک!
دست‌های آلوده خود را با الکل ضدعفونی کرد.
یافتن پاسخ سؤال‌های بسیار سخت.
منم آن یار تو.
۸. در کدام گزینه فعل‌های بیشتری وجود دارد؟
رسیدند پس یک به دیگر فراز
سخن راندند آشکارا و راز
(فردوسی)
به موی تافته، پای دلم فروبستی
چو موی تافتی ای نیکبخت روی متاب
(سعدی)
آشنایی نه غریب است که دلسوز من است
چون من از خویش برفتم دل بیگانه بسوخت
(حافظ)
مسکین من بی‌کسم که یک دم
با کس نزنم دمی در این غم
(نظامی)
۹. فعل یا افعال موجود در عبارت زیر در کدام گزینه وجود دارد؟
او همیشه و همه‌جا همراه ما بود و ما نیز سعی می‌کردیم دوست خوبی برای او باشیم.
بود / می‌کردیم
بود / سعی می‌کردیم / باشیم
بود / بود / باشیم
سعی می‌کردیم / باشیم
۱۰. فعل یا افعال موجود در بیت زیر در کدام گزینه آمده است؟
جانِ طرب‌پرستِ ما، عقل خرابِ مستِ ما
ساغر جان به دست ما، سخت خوش است ای خدا
(مولانا)
پرست
پرست و است
است
پرست، مست، است
جدول خلاصه نکات یافتن فعل در جمله
در این مطلب از مجله فرادرس یاد گرفتیم که چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم و نقش و کاربرد فعل در جمله را شناختیم. همچنین با انوع فعل یعنی فعل ساده، مرکب، پیشوندی، فعل معلوم، فعل مجهول، انواع فعل گذرا، ناگذر، انواع افعال ماضی و مضارع، فعل تام و اسنادی و... آشنا شدیم و هرکدام را با مثال بررسی کردیم. علاوه بر این‌ها، مباحث حذف فعل و شمارش فعل را نیز به‌طور کامل توضیح دادیم. در انتهای مطلب نیز پرسش‌هایی چهارگزینه‌ای قرار دادیم که با پاسخ دادن به آن‌ها میزان یادگیری خود را بسنجید و در این زمینه تمرین کنید. در جدول زیر، خلاصه مهم‌ترین نکات بیان‌شده در این مطلب را آوردهایم. البته برای یادگیری درست و کامل این مبحث حتماً کل مطلب را مطالعه کنید.
| ۱. چگونه فعل را در جمله پیدا کنیم؟ | با یادگیری کاربرد و جایگاه فعل در جمله و شناخت انواع فعل |
| ۲. کاربرد فعل در جمله | کامل کننده معنای جمله / از طریق انجام یک عمل خاص یا ایجاد ارتباط بین اجزای جمله |
| ۳. جایگاه فعل در جمله | در شیوه غیربلاغی (عادی): انتهای جمله |
| ۴. انواع فعل از نظر مفرد و جمع | فعل مفرد: اول شخص و دوم شخص و سوم شخص مفرد / آمدم، آمدی، آمدیم |
| فعل جمع: اول شخص و دوم شخص و سوم شخص جمع / آمدیم، آمدید، آمدند | |
| ۵. انواع فعل از نظر ساختمان | فعل ساده: بن فعل + شناسه / رفتند |
| فعل مرکب: یک یا چند تکواژ آزاد معنادار + بن فعل + شناسه / دل کندم | |
| فعل پیشوندی: پیشوند + بن فعل + شناسه / برخاستیم | |
| ۶. انواع فعل از نظر زمان | انواع فعل ماضی: ساده، استمراری، نقلی، التزامی، بعید، ابعد، مستمر، نقلی مستمر، مستمر نقلی |
| انواع فعل مضارع: ساده، اخباری، مستمر، التزامی | |
| انواع فعل آینده: فعل آینده اصلی، فعل مضارع اخباری با معنای فعل آینده | |
| ۷. انواع فعل از نظر تام یا اسنادی بودن | فعل تام یا خاص: معنای انجام کار و عمل خاصی را می‌دهد. |
| فعل اسنادی یا ربطی: معنای انجام کار خاصی نمی‌دهد و فقط حالتی را به نهاد جمله نسبت می‌دهد. | |
| ۸. انواع فعل از نظر معلوم یا مجهول بودن | فعل معلوم: فاعل آن مشخص است. / نوشتم: فاعل آن، اول شخص مفرد است. |
| فعل مجهول: فاعل آن نامشخص است. / نوشته شد: مشخص نیست چه کسی نوشته است. | |
| ۹. انواع فعل از نظر گذرا و ناگذر بودن | فعل لازم یا ناگذر: جز فاعل به جزء دیگری نیاز ندارد. |
| فعل متعدی یا گذرا: جز فاعل، به اجزای دیگری نیاز دارد تا معنای آن کامل شود. | |
| انواع فعل گذرا: گذرا به مفعول، گذرا به متمم، گذرا به مفعول و متمم، گذرا به مفعول و تمیز | |
| ۱۰. فعل حذف شده | فعل حذف‌شده به قرینه لفظی: نگاه تو مایه‌ی آرامش ماست و توجه تو دلیل آسایش ما (است). |
| فعل حذف‌شده به قرینه معنایی: عیدت مبارک (باشد). | |
| ۱۱. نکات شمارش فعل در جمله | افعال کمکی را فعل جداگانه در نظر نگیریم. |
| هر فعل حذف‌شده از جمله را یک فعل محسوب کنیم. | |
| ۱۲. چگونه فعل را در شعر پیدا کنیم؟ | ابتدا شعر را مطابق با نوشتار و گفتار معیار امروز بنویسیم. |
| ۱۳. روش تشخیص دیگر اجزای جمله | یافتن نهاد: پرسش «چه‌چیزی / چه‌کسی» + فعل اسنادی جمله + ؟ |
| یافتن مسند: پرسش «چگونه» + فعل جمله + ؟ | |
| یافتن فاعل جمله: پرسش «چه‌کسی / چه‌چیزی» + فعل جمله + ؟ | |
| یافتن مفعول جمله: پرسش «چه‌چیزی / چه کسی را» + فعل گذرا به مفعول + ؟ |
مطالب مجله فرادرس را در جستجوی گوگل سریع‌تر ببینید
