قالب ترانه چیست؟ – توضیح به زبان ساده با مثال و تمرین
قالب ترانه یکی از انواع شعر فارسی است که مهمترین عنصر در آن، هماهنگی با موسیقی است. یعنی این شعر برای خوانده شدن همراه با موسیقی سروده میشود. در این مطلب از مجله فرادرس بررسی میکنیم قالب ترانه چیست و ساختار و انواع آن را خواهیم شناخت. با دیگر قالب های شعری مانند قالب تصنیف نیز آشنا میشویم. در انتهای مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای آوردهایم تا با پاسخ دادن به آنها میزان یادگیری خود را بسنجید و آن را افزایش دهید.
- با ویژگیهای قالب ترانه آشنا خواهید شد.
- تاریخچه ترانه در ادبیات فارسی را میشناسید.
- ساختار داشتن یا نداشتن ترانه را یاد میگیرید.
- قالب تصنیف و ویژگیهای آن را یاد خواهید گرفت.
- با انواع قالب های شعری کهن در ادبیات فارسی آشنا میشوید.
- قالب های شعر نو و ویژگیهای هریک را خواهید شناخت.
قالب ترانه چیست؟
ترانه قالبی شعری است که مبنای آن موسیقی است. یعنی هر نوع سخنی که با موسیقی ترکیب شده باشد را ترانه میدانیم. البته در گذشته ترانه را برای نامیدن رباعی و دوبیتی به کار میبردهاند اما امروزه معنای خاصی دارد که در پیوند با موسیقی است.
برای آشنایی با این قالب شعری و یادگیری اصول آن میتوانید فیلم آموزش مقدماتی ترانه نویسی به زبان ساده در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
ویژگی های قالب ترانه چیست؟
در فهرست زیر مهمترین ویژگیهای ترانه را آوردهایم.
- هماهنگی با موسیقی (دارای قابلیت خواندن شعر همراه با آوایی ساخته شده از نتهای موسیقی)
- معمولاً (نه لزوماً) دارای زبان محاوره
- بدون اجبار برای رعایت وزن شعر (وزن عروضی)
- بدون اجبار در برابری بندها / مصراعها
ساختار ترانه
ترانه ساختار مشخصی ندارد و نمیتوانیم مانند قالبهایی چون غزل و مثنوی برای آن نیز جایگاه قافیه و وزن عروضی و... را مشخص کنیم. در ترانه مهمترین عامل و عنصر شعر، موسیقی است و اینکه بتوان آن شعر را با نوعی موسیقی ترکیب کرد و مواردی مانند نحوه چینش قافیه، ارکان عروضی، مضمون خاص و... در ترانه از اهمیت برخوردار نیستند.
تاریخچه ترانه نویسی
ترانه (نه به معنای دقیق امروزی آن) در ادبیات فارسی و ایران نقش بزرگی داشته است بهطوریکه نیایشهای زرتشت و شعرهایی در دوره ساسانیان، ترانه محسوب میشدند. در واقع اشعار هجایی پیش از ورود اسلام به ایران نیز ترانه بودهاند.
دوره اوج ترانهنویسی در ادبیات کهن نیز در همین دوره ساسانیان بود که ترانهسرایانی مانند باربد و نکیسا به سرودن ترانه و خواندن آن همراه با نواختن سازهای موسیقی میپرداختند.
تا اینجا یاد گرفتیم قالب ترانه چیست و در ادامه با انواع آن نیز آشنا میشویم و مثالهای آن را بررسی میکنیم. برای دسترسی آسان و همیشگی به این مطلب و سایر مطالب ادبیات و دروس دیگر در مجله فرادرس، میتوانید اپلیکیشن رایگان مجله فرادرس را نصب کنید.
برای نصب اپلیکیشن رایگان مجله فرادرس، کلیک کنید.
انواع ترانه
تا اینجا دانستیم قالب ترانه چیست و در این بخش با انواع آن آشنا میشویم. ترانهها را از نظر مضمون میتوانیم به انواع مختلفی تقسیم کنیم. در فهرست زیر برخی از مضامین پرکاربرد ترانه را آوردهایم.
- ترانه عاشقانه
- ترانه اجتماعی و سیاسی
- ترانه ملی-میهنی
- ترانه طنزآمیز و انتقادی
- ترانه کودکانه
- ترانه عامیانه
- ترانه محلی
در ادامه مثالهایی از انواع ترانه را مشاهده میکنیم. پیش از آن میتوانید با تماشای فیلم آموزش اصول ترانه سرایی و نکات کاربردی آن در فرادرس با این نوع شعر و نحوه سرودن آن بیشتر آشنا شوید.
مثال انواع ترانه
در این بخش با آوردن چند نمونه ترانه با این نوع شعر و انواع آن بیشتر آشنا میشویم.
مثال اول ترانه
در کادر زیر بخشی از یکی از ترانههای اجتماعی معاصر را آوردهایم.
رقص دست نرمت ای تبر به دست!
با هجوم تبر گشنه و سخت
آخرین تصویر تلخ بودنه
توی ذهن سبز آخرین درخت
حالا تو شمارش ثانیههام
کوبههای بیامون تبره
تبری که دشمن همیشهی
این درخت محکم و تناوره
من به فکر خستگیهای پر پرندههام
تو بزن! تبر بزن!
من به فکر غربت مسافرام
آخرین ضربه رو محکمتر بزن
من به فکر خستگیهای پر پرندههام
تو بزن! تبر بزن!
...
(ایرج جنتی عطایی)
مثال دوم ترانه
نمونهای دیگر از ترانه را در کادر زیر آوردهایم. با خواندن این مثال با ترانه بهتر آشنا میشوید.
گنجشکک اشی مشی!
لب بوم ما مشین
بارون میاد خیش میشی، برف میاد گوله میشی
میفتی تو حوض نقاشی
خیس میشی، گوله میشی
میفتی تو حوض نقاشی
کی میگیره؟ فراشباشی
کی میکشه؟ قصابباشی
کی میپزه؟ آشپزباشی
کی میخوره؟ حاکمباشی
(فرهاد مهراد)
مثال سوم ترانه
در کادر زیر مثالی دیگر برای ترانه آوردهایم. این ترانه از نوع ملی و میهنی است.
نام جاوید وطن
صبح امید وطن
جلوه کن در آسمان
همچو مهر جاودان
وطن ای هستی من
شور و سرمستی من
جلوه کن در آسمان
همچو مهر جاودان
بِشِنو سوز سخنم
که همآواز تو منم
همه جان و تنم
وطنم وطنم وطنم
بشنو سوز سخنم
که نواگر این چمنم
همه جان و تنم
وطنم وطنم وطنم
همه با یک نام و نشان
به تفاوت هر رنگ و زبان
همه شاد و خوش و نغمه زنان
ز صلابت ایران جوان
ز صلابت ایران جوان
ز صلابت ایران جوان
(بیژن ترقی)
قالب تصنیف چیست؟
تا اینجا یاد گرفتیم قالب ترانه چیست و در اینجا با قالبی نردیک به ترانه آشنا میشویم. از قرن دهم به بعد با قالبی روبهرو بودیم که معمولاً دارای وزن عروضی بود و همراه با موسیقی خوانده میشد. در دوره مشروطه، زبان عامیانه به این قالب شعری اضافه شد و شکل امروزی تصنیفها را ساخت. عارف قزوینی برجستهترین تصنیفسرای ایرانی در آن دوره است.
مثال تصنیف
در کادر زیر نمونهای از تصنیف های فارسی را آوردهایم.
نمیدانم چه در پیمانه کردی (جانم)
تو لیلیوش مرا دیوانه کردی
(جانم دیوانه کردی، جانم دیوانه کردی، خدا دیوانه کردی)
چه شد اندر دل من جا گرفتی (جانم)
مکان در خانه ویرانه کردی
(جانم ویرانه کردی، جانم ویرانه کردی، خدا ویرانه کردی)
ای تو تمنای من! یار زیبای من! تویی لیلای من
مرا مجنون صفت دیوانه کردی
(جانم دیوانه کردی، جانم دیوانه کردی، خدا دلم دیوانه کردی)
زدی از هر طرف آتش چو شمعم
مرا بیچاره چون پروانه کردی
پریشان روز عالم شد از آن روز
که بر زلف پریشان شانه کردی
ای یار سنگیندلم
لعبت خوشگلم
...
(عارف قزوینی)
یادگیری قالب های شعری با فرادرس
تا اینجا یاد گرفتیم قالب ترانه چیست و چه ساختار و انواعی دارد. در ادبیات فارسی از ابتدا تا امروز قالب های شعری زیادی وجود داشته است که هرکدام از آنها دارای مشخصات ویژهای هستند. برای مثال هریک از قالبهای شعری، موضوعاتی مشخص دارند و جایگاه قافیه در آنها مشخص و ثابت است. همچنین برخی از قالبهای شعری، تعداد ابیات مشخصی دارند و حتی در وزنهای عروضی یا وزن عروضی خاصی سروده میشوند. بنابراین برای شناخت درست قالبهای شعری و تشخیص درست آنها باید با ویژگیهای همه قالبهای شعری آشنا باشیم. به همین دلیل در این بخش برخی از فیلمهای آموزشی فرادرس را آوردهایم که برای یادگیری قالبهای شعری مفید و کاربردی هستند.
- فیلم آموزش مقدماتی ترانه سرایی به زبان ساده و همراه با دریافت گواهینامه در فرادرس
- فیلم آموزش اصول ترانه سرایی و نکات کاربردی آن همراه با دریافت گواهینامه در فرادرس
- فیلم آموزش فارسی ۱ پایه دهم در فرادرس
- فیلم آموزش علوم و فنون ادبی ۱ پایه دهم در فرادرس
- فیلم آموزش رایگان قالب شعری غزل و قصیده و تفاوتها و شباهتهای آنها در فرادرس
برای دسترسی به آموزشهای جامعتر و یادگیری همه قالبهای شعری میتوانید از مجموعه آموزش زیر استفاده کنید.
انواع قالب های شعر
در ادبیات فارسی از ابتدای سرودن شعر با قواعد شعری، قالبهای شعری زیادی وجود داشتهاند که شاعران در هر دوره زمانی بنا بر مصلحت خود از یکی یا چند مورد از آنان بیش از سایر قالبها استفاده میکردند. در این بخش با قالبهای شعری فارسی و همه نکات آنها مانند موضوع هریک، جایگاه قافیه در هر یک از آنها و... آشنا میشویم.
برای آشنایی با برخی از قالبهای شعر فارسی میتوانید فیلم آموزش ادبیات فارسی دهم در فرادرس را تماشا کنید. لینک این آموزش را در کادر زیر آوردهایم.
قصیده
این قالب از قرن سوم هجری در زبان فارسی وجود داشت. جایگاه قافیه، تعداد ابیات و مضامین آن را در فهرست زیر آوردهایم.
- قافیه در قصیده: مصراع اول و همه مصراعهای زوج
- تعداد ابیات قصیده: معمولاً بین بیست تا هفتاد یا هشتاد بیت (وجود قصیدههایی با ۱۵ یا ۱۶ بیت یا بیش از ۱۵۰ بیت)
- مضامین قصیده: مدح پادشاهان، توصیفات پیروزیهای حاکمان در جنگها، حماسه، نکات اخلاقی، پند و اندرز، توصیههای اجتماعی
- ویژگیها: انسجام معنایی میان بیتها، داشتن مخاطب مشخص (معمولاً) و بیان یک موضوع کلی از ابتدا تا انتهای شعر
مثال قصیده
در کادر زیر بخشی از یکی از قصاید فارسی را آوردهایم تا با این قالب بیشتر آشنا شوید.
قویکننده دین محمد مختار
یمین دولت محمود قاهر کفار
چو بازگشت به پیروزی از در قنوج
مظفر و ظفر و فتح بر یمین و یسار
هنوز رایتش از گرد راه چون نسرین
هنوز خنجرش از خون تازه چون گلنار
هنوز ماه ز آوای کوس او مدهوش
ز عکس تیغش خیره ستاره سیار
...
(فرخی سیستانی)
غزل
غزل یکی از پرکاربردترین قالبهای شعر فارسی است که شکلگیری آن به قرن ششم هجری قمری برمیگردد اما حتی امروز هم یکی از پرکاربردترین قالبهای شعری بین شاعران فارسی زبان است. در فهرست زیر همه مشخصات غزل را آوردهایم.
- قافیه در غزل: مصراع اول و همه مصراعهای زوج
- تعداد ابیات غزل: معمولاً بین پنج تا دوازده بیت (گاهی سه یا چهار بیت و گاهی پانزده یا شانزده بیت)
- مضامین غزل: مضامین غنایی مانند عشق و هجران و وصال، توصیف معشوق، مضامین عرفانی، مضامین اجتماعی و سیاسی
- ویژگیهای غزل: عدم وجود انسجام معنایی، بدون مخاطب مشخص، معنای مستقل هر بیت
مثال غزل
در کادر زیر نمونهای از غزلیات فارسی آوردهایم تا آن را بهتر بشناسید.
گداخت جان که شود کار دل تمام و نشد
بسوختیم در این آرزوی خام و نشد
به لابه گفت شبی میر مجلس تو شوم
شدم به رغبت خویشش کمین غلام و نشد
پیام داد که خواهم نشست با رندان
بشد به رندی و دُردی کشیم نام و نشد
رواست در بر اگر میتپد کبوتر دل
که دید در ره خود تاب و پیچ و دام و نشد
...
(حافظ)
رباعی
این قالب شعری از آغاز شعر فارسی یعنی قرن سوم رواج داشت و حتی از ادبیات فارسی به شعر عربی نیز راه پیدا کرد. مشخصات این قالب را در فهرست زیر آوردهایم.
- قافیه در رباعی: مصراع اول و مصراعهای زوج (گاهی مصراع سوم نیز قافیه میپذیرد.)
- تعداد ابیات رباعی: دو بیت
- مضامین رباعی: نکات عرفانی و اخلاقی
- وزن رباعی: دارای وزن اختصاصی «مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَل»
- ویژگیهای رباعی: بیان محتوای اصلی سخن در مصراع چهارم
مثال رباعی
در کادر زیر برای آشنایی بیشتر شما رباعیات فارسی، یک نمونه از این شعر را آوردهایم.
کس مشکل اسرار اجل را نگشاد
کس یک قدم از دایره بیرون ننهاد
می مینگرم ز مبتدی تا استاد
عجز است به دست هرکه از مادر زاد
(خیام)
دوبیتی یا ترانه
قالب دو بیتی نیز مانند رباعی، دارای دو بیت است اما وزن عروضی این دو با هم تفاوت دارد. به قالب دوبیتی، قالب ترانه نیز میگویند. در فهرست زیر همه ویژگیهای این قالب را معرفی کردهایم.
- قافیه در دوبیتی: مصراع اول و مصراعهای دوم و چهارم
- تعداد ابیات دوبیتی: دو بیت
- مضامین دوبیتی: مضامین غنایی، عرفانی و اندرزی
- وزن دوبیتی: مفاعیلن مفاعیلن فعولن
مثال دوبیتی
نمونهای از دوبیتهای فارسی را در کادر زیر آوردهایم تا با این نوع شعر بیشتر آشنا شوید.
اگر شیری اگر میری اگر مور
گذر باید کنی آخر لب گور
دلا رحمی به جان خویشتن کن
که مورانت نهند خوان و کنند سور
(باباطاهر عریان)
مثنوی
قالب مثنوی در قرن سوم شکل گرفت و شاعران از آن، بیشتر از همه قالبهای شعر فارسی برای سرودن داستانها استفاده میکردند. همه ویژگیهای این قالب شعری را در فهرست زیر آوردهایم.
- قافیه در مثنوی: قافیه جداگانه در هر بیت (هر دو مصراع یک بیت، قافیهای متفاوت با بیتهای قبل و بعد خود دارند.)
- تعداد ابیات مثنوی: نامحدود و معمولاً طولانی (به دلیل عدم محدودیت شاعر در قافیه)
- مضامین مثنوی: داستانهای حماسی، عاشقانه، تاریخی و...
برای آشنایی بیشتر با قالب مثنوی میتوانید فیلم آموزش رایگان مثنوی در فرادرس را تماشا کنید که لینک آن را در کادر زیر آوردهایم.
مثال مثنوی
در کادر زیر بخشی از یکی از مثنویهای فارسی را آوردهایم تا این قالب شعری را بهتر درک کنید.
گفت بهلول آن یکی درویش را
چونی ای درویش؟ واقف کن مرا
گفت چون باشد کسی که جاودان
بر مراد او رود کار جهان
سیل و جوها بر مراد او روند
اختران زان سان که خواهد آن شوند
زندگی و مرگ سرهنگان او
بر مراد او روانه کو به کو
هرکجا خواهد فرستد تعزیت
هرکجا خواهد ببخشد تهنیت
سالکان راه هم بر گام او
ماندگان از راه هم در دام او
...
(مولوی)
شعر نیمایی یا آزاد
این قالب، نخستین قالب رسمی شعر نو فارسی بود که نیما یوشیج مبدع آن بوده است. در فهرست زیر مشخصات شعر نیمایی را آوردهایم.
- نامساوی بودن بندهای شعر (مصراع) با یکدیگر
- دارای وزن عروضی اما با ارکان نامساوی
- نامشخص بودن جایگاه قافیه و اختیار عمل شاعر در جایگاه قافیه
مثال شعر نیمایی
در کادر زیر نمونهای از شعر نیمایی را آوردهایم تا این قالب شعری را بهتر درک کنید.
من به راه خود باید بروم
کس نه تیمار مرا خواهد داشت
در پر از کشمکش این زندگی حادثهبار
گرچه گویند نه
اما
هرکس تنهاست
آن که میدارد تیمار مرا، کار من است
من نمیخواهم درمانم اسیر
صبح وقتی که هوا روشن شد
هر کسی خواهد دانست و به جا خواهد آورد مرا
که در این پهنهور آب
به چه ره رفتم و از بهر چهام بود عذاب
(نیما یوشیج)
شعر سپید
این قالب نیز یکی از قالبهای شعر نو است که نسبت به شعر نیمایی از قالبهای شعری کهن فاصله بیشتری گرفته است. مبدع این نوع از شعر نو، احمد شاملو است و به همین دلیل به آن شعر شاملویی نیز میگویند. مشخصات این قالب شعری را در فهرست زیر مشاهده میکنید.
- بدون جایگاه مشخص برای قافیه و باز بودن دست شاعر برای آوردن یا نیاوردن قافیه
- بدون وزن عروضی اما دارای آهنگ درونی
مثال شعر سپید
نمونهای از شعری سپید را در کادر زیر آوردهایم تا با این قالب شعری بیشتر آشنا شوید.
نه
این برف را دیگر
سر باز ایستادن نیست
برفی که بر ابروی و به موی ما مینشیند
تا در آستانه آیینه چنان در خویشتن نظر کنیم
که به وحشت
از بلند فریادوار گداری
به اعماق مغاک
نظر بدوزی
(احمد شاملو)
شعر موج نو
این نوع شعر نیز سومین نوع از شعر نو است که بسیار زیاد از قالبهای کهن شعری فاصله گرفته است. در فهرست زیر ویژگیهای آن را معرفی کردهایم.
- بدون قافیه
- بدون وزن عروضی یا آهنگ درونی
- آفریدن تصاویر و خیال شاعرانه در آن
مثال شعر نو
در کادر زیر نمونهای از شعر موج نو را آوردهایم تا این نوع شعر را بهتر بشناسید.
شتاب مکن
که ابر بر خانهات ببارد
و عشق
در تکهای نان گم شود
هرگز نتوان
آدمی را به خانه آورد
آدمی در سقوط کلمات
سقوط میکند
و هنگام که از زمین برمیخیزد
کلمات نارس را
به عابران تعارف میکند
(احمدرضا احمدی)
قالب های کم کاربرد فارسی
حال که دانستیم قالب ترانه چیست و با دیگر قالبهای پرکاربرد شعر فارسی آشنا شدیم، در این بخش و در فهرست زیر، قالبهای شعری که کاربرد کمتری دارند را به طور خلاصه معرفی میکنیم.
- قالب قطعه: همقافیه بودن مصراعهای زوج در کل بیت / مضامین اخلاقی، مدحی و هجوی / دارای دو الی شانزده بیت
- قالب مسمط: قالبی مشتکل از چند رشته (هر رشته شامل چند بیت) که همه مصراعهای هر رشته قافیه مخصوص خود را دارند به جر مصراع آخر هر رشته که با مصراعهای آخر همه رشتهها همقافیه است.
- قالب ترجیعبند: شعری متشکل از چند بخش (هر بخش شامل چند بیت) که همه مصراعهای هر بخش، قافیه جداگانه و مخصوص خود را دارند و بعد از هر بخش، یک بیت تکراری در کل شعر میآید.
- قالب ترکیببند: قالب ترکیببند کاملاً مانند ترجیعبند است با این تفاوت که بعد از هر بخش بیتهایی میآیند که تکراری نیستند اما قافیه آنها با هم یکسان است.
- قالب مستزاد: شعری بر پایه سایر قالبهای شعری که بعد از هر مصراع آن، شاعر جملهای کوتاه میآورد.
- قالب چهارپاره: متشکل از چندین دوبیتی با وزن یکسان اما قافیه متفاوت.
در مطلب زیر همه قالبهای شعری فارسی را با مشخصات آنها توضیح دادهایم.
نمونه سؤال قالب ترانه
حال که یاد گرفتیم قالب ترانه چیست و ساختار و انواع چیست، میتوانید در تمرین زیر شرکت کنید. برای شرکت در این آزمون که از ده پرسش چهارگزینهای تشکیل شده است، کافی است گزینه درست مورد نظر خود را در هر سؤال انتخاب کرده و روی آن کلیک کنید. سپس با کلیک بر «مشاهده گزینه صحیح» جواب درست هر سؤال را مشاهده خواهید کرد. برای دسترسی به پاسخهای تشریحی نیز انجام همین مراحل کافی است. با ثبت هر یک پاسخ درست، یک امتیاز دریافت میکنید و امتیاز نهایی خود را در پایان آزمون یعنی پس از پاسخ دادن به همه پرسشها و با کلیک بر گزینه «دریافت جواب آزمون» مشاهده خواهید کرد.
تمرین و آزمون
۱. در کدامیک از گزینههای زیر، ترانه وجود دارد؟
صحن بستان ذوق بخش و صحبت یاران خوش است
وقت گل خوش باد کز وی وقت میخواران خوش است
از صبا هر دم مشام جان ما خوش میشود
آری آری طیب انفاس هواداران خوش است
ناگشوده گل نقاب آهنگ رحلت ساز کرد
ناله کن بلبل که گلبانگ دلافکاران خوش است
(حافظ)
نخستین بار گفتش کز کجایی؟
بگفت از دار ملک آشنایی
بگفت آنجا به صنعت در چه کوشند؟
بگفت اندُه خرند و جان فروشند
بگفتا جانفروشی در ادب نیست
بگفت از عشقبازان این عجب نیست
(نظامی)
کنون که فتنه فرا رفت و فرصت است ای دوست
بیا که نوبت انس است و الفت است ای دوست
مباز فرصت خود گر فراستی داری
که فتنه منتظر وقت و فرصت است ای دوست
دل به حال گل و سر و لاله میسوزد
ز بس که باغ طبیعت پر آفت است ای دوست
(شهریار)
تو رو با گریه میبوسم سفر آغاز تنهایی است
تماشا کن منو امشب، جنون من تماشایی است
تو رو با گریه میبوسم، شب دلشوره و رفتن
سفر آغاز تنهاییست برای تو برای من
از آغوش تو میریزم به خاک کوچه بنبست
چراغ گریه روشن کن هنوز اینجا امیدی هست
(عبدالجبار کاکایی)
در فهرست زیر، قالب شعری گزینههای اول تا سوم این سؤال را مشخص کردهایم.
- گزینه اول: قالب غزل (قافیه در پایان مصراع اول و مصراعهای زوج و دارای مضمون غنایی)
- گزینه دوم: قالب مثنوی (قافیه جداگانه در هر بیت و مضمون داستانی)
- گزینه سوم: قالب غزل (قافیه در انتهای مصراع اول و مصراعهای زوج و دارای مضمون غنایی)
۲. کدامیک از گزینههای زیر ترانه است؟
زندگانی گر مرا عمری هراسان کرد و رفت
مشکل ما را بمردن خوب آسان کرد و رفت
جغد غم هم در دل ناشاد ما ساکن نشد
آمد و این بوم را یکباره ویران کرد و رفت
جانشین جم نشد اهریمن از جادوگری
چند روزی تکیه بر تخت سلیمان کرد و رفت
(فرخی یزدی)
گریه را به مستی بهانه کردم
شکوهها ز دست زمانه کردم
آستین چو از چشم برگرفتم
جوی خون به دامان روانه کردم
از چه روی چو ارغنون ننالم
از جفایت ای چرخ دون ننالم
(عارف قزوینی)
سراب رد پای تو کجای جاده پیدا شد؟
کجا دستاتو گم کردم که پایان من اینجا شد؟
کجای قصه خوابیدی که من تو گریه بیدارم
که هر شب هرم دستاتو به آغوشم بدهکارم
تو با دلتنگیای من، تو با این جاده همدستی
تظاهر کن ازم دوری، تظاهر میکنم هستی
(روزبه بمانی)
یکی پرسید از سقراط کز مردن چه خواندستی؟
بگفت ای بیخبر مرگ از چه نامی زندگانی را؟
اگر زین خاکدان پست روزی بر پری بینی
که گردونها و گیتیهاست ملک آنجهانی را
چراغ روشن جان را مکن در حصن تن پنهان
مپیچ اندر میان خرقه این یاقوت کانی را
(پروین اعتصامی)
قالبهای شعری گزینههای اول، دوم و چهارم این سؤال را در فهرست زیر مشخص کردهایم.
- گزینه اول: قالب غزل (دارای مضمون اجتماعی و قافیه در پایان مصراع اول و مصراعهای زوج)
- گزینه دوم: تصنیف (قافیه جداگانه در هر بیت و وزن تصنیف)
- گزینه چهارم: قالب قصیده (قافیه در مصراع اول و همه مصراعهای زوج و مضمون تعلیمی و اندرزی)
۳. کدامیک از گزینههای زیر نمیتواند ترانه باشد؟
توی تنهایی یک دشت بزرگ
که مثل غربت شب بیانتهاست
یه درخت تنسیاه سربلند
آخرین درخت سبز سرپاست
رو تنش زخمه ولی زخم تبر
نه یه قلب تیرخورده نه یه اسم
شاخههاش پر از پر پرندههاست
کندوی پاک دخیل و طلسم
(ایرج جنتی عطایی)
ژاله بر سنگ افتاد چون شد؟ ژاله خون شد
خون چه شد؟ خون چه شد؟ خون جنون شد
ژاله خون کن، خون جنون کن
سلطنت زین جنون واژگون کن، ژاله بر گل نشان، گلپران کن
بر شهیدان زمین گلسِتان کن، نام گمنامها جاودان کن
(سیاوش کسرایی)
دو تا پرنده دو قلب عاشق
چطور جدا ز هم بمونن؟
به نای خسته دل شکسته
چطور جدا زهم بخونن؟
تو ای زمونه ببین چگونه پرندهها
جدا ز خونه از آشیونن
به سینه من هنوز امیدی
به شوق دیدن محالی
به خاطر او چه مانده آیا دگر ز من به جز خیالی
(منصور تهرانی)
عاشق به آن بت عیار چون کنم؟
صعب است کار چاره این کار چون کنم؟
...
فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دین
دارنده زمان و فروزنده زمین
از عشق روی دوست مرا خواب و خور نماند
بی او قرار و صبرم از این بیشتر نماند
...
فرخنده مجد ملک و پسندیده شمس دین
دارنده زمان و فروزنده زمین
(امیر معزی)
گزینههای اول تا سوم این سؤال یا دارای زبان عامیانه هستند، یا وزن عروضی آنها مطابق قواعد وزن عروضی شعر نیست. همچنین تکرار یک بیت در گزینه چهارم این سؤال، نشاندهنده تعلق این شعر به یکی از قالبهای کهن شعر فارسی سعنی ترجیعبند است که در آن، یک بند تکراری، بین بندهای شعر میآید.
۴. کدام گزینه درست است؟
ترانه یکی از قالبهای کهن فارسی است و شاعران فارسیزبان از قرن چهارم به بعد یعنی از زمان رواج سبک خراسانی در این قالب شعری، میسرودند.
رعایت وزن عروضی شعر فارسی و همه قواعد آن برای سرودن ترانه نیز مانند همه قالبهای شعری دیگر لازم و ضروری است.
معمولاً شاعران در سرودن ترانه از زبان محاوره استفاده میکنند درحالیکه در دیگر قالبهای شعری استفاده از زبان محاوره، مرسوم و مناسب نیست.
مهمترین عنصر در ترانه و سرودن آن، رعایت قافیه در مصراع اول و مصراعهای زوج آن است. شعری که قافیه آن به این شکل نباشد را ترانه محسوب نمیکنیم.
۵. در کدامیک از گزینههای زیر ترانه وجود دارد؟
دوستان من ساعت حرکت قطار را
در شب گذشته به من گفته بودند
بر شانههای تو خزه و خزان روییده بود
تو توانستی با این شانههای مملو از خزه و خزان
سوار قطار شوی
دستانت را تا صبح نزد من
به امانت نهادی
نان را گرم کردی به من دادی
(احمدرضا احمدی)
نفس خود را کش جهان را زنده کن
خواجه را کشتست او را بنده کن
مدعی گاو، نفس توست هین
خویشتن را خواجه کردست و مِهین
آن کشنده گاو، عقل توست، رو
بر کشنده گاو تن منکر نشو
...
(مولوی)
به مرگ چاره نجستم که در جهان مانم
به عشق زنده شدم تا که جاودان مانم
چو مردم از تن و جان واردهاندم از زندان
به عشق زنده شوم جاودان به جان مانم
به مرگ زنده شدن هم حکایتی است عجیب
اگر غلط نکنم خود به جاودان مانم
...
(شهریار)
رازقی پرپر شد باغ در چله نشست
تو به خاک افتادی، کمر عشق شکست
ما نشستیم و تماشا کردیم
دلم میخواد گریه کنم
برای قتل عام گل، برای مرگ رازقی
دلم میخواد گریه کنم برای نابودی عشق واسه زوال عاشقی
(ایرج جنتی عطایی)
۶. قالب کدامیک از شعرهای زیر، مثنوی است؟
ننگ کفر من به فریاد آورد ناقوس را
میکشد ایمان من در خون، لب افسوس را
از هوای نفس ظلمانی است سیر و دور خلق
دود میآرد به جنبش صورت فانوس را
عیب خود دیدن مرا ز اهل هنر ممتاز کرد
منفعت از پا زیاد از پر بود طاووس را
...
(صائب تبریزی)
الا ای آهوی وحشی کجایی؟
مرا با توست چندین آشنایی
دو تنها دو سرگردان دو بیکس
دد و دامت کمین پیش و از پس
بیا تا حال یکدیگر بدانیم
مراد هم بجوییم از توانییم
...
(حافظ)
آرند یکی و دیگری بربایند
بر هیچ کسی راز همی نگشایند
ما را ز قضا جز این قدر ننمایند
پیمانه عمر ماست میپیمایند
(خیام)
تو آن نهای که به جور از تو روی برپیچند
گناه تست و من استادهام به استغفار
مرا غبار تو هرگز اثر کند در دل
که خاکپای توام؟ خاک را چه غم ز غبار؟
(سعدی)
جمع بندی قالب ترانه
در این مطلب از مجله فرادرس، بررسی کردیم قالب ترانه چیست و ساختار ترانه و انواع ترانه را شناختیم. همچنین با قالبهای دیگری مانند قالب تصنیف آشنا شدیم. در پایان مطلب نیز پرسشهایی چهارگزینهای آوردهایم که یادگیری خود را تثبیت کنید.
